Agresja i przemoc w szkole – czyli co powinniśmy wiedzieć by skutecznie działać

Uczniowie niepełnosprawni z tzw. specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (SPE) w większym stopniu niż pozostali uczniowie, narażeni są na ryzyko stania się ofiarą agresji rówieśniczej bądź odrzucenie. W świetle coraz szerszego włączania uczniów niepełnosprawnych do kształcenia we wspólnym nurcie, należy zadbać o realizację podstawowego prawa młodych ludzi do posiadania poczucia bezpieczeństwa związanego z pobytem w placówce edukacyjnej.

Działania w obszarze agresji rówieśniczej uczniów ze SPE to złożony problem, bowiem:

  • osoby, o których mówimy, nie stanowią jednorodnej grupy (uczniowie z niepełnosprawnością intelektualną, z uszkodzeniem słuchu, ze spektrum autystycznego, również wybitnie uzdolnione),
  • dzieci z niepełnosprawnością intelektualną  (włączając tu dzieci z problemami w uczeniu się i z trudnościami komunikacyjnymi) są dwa do trzech razy bardziej narażone na ryzyko wykorzystania (w tym o charakterze seksualnym),
  • 75% matek dzieci z zespołem Aspergera przyznało, że ich dziecko zostało uderzone przez rówieśników lub rodzeństwo i było dręczone emocjonalnie,
  • 100% niesłyszących było ofiarami, a 50% sprawcami bullyingu (powtarzalne zachowania o charakterze agresywnym jednego lub grupy sprawców wobec ofiary),
  • 30% rodziców dzieci podaje konflikty z rówieśnikami jako ważną przyczyną bullyingu,
  • uczniowie  rekwalifikowani – podwyższone ryzyko stania się sprawcą agresji rówieśniczej.

W związku z powyższym działania mające na celu zmniejszania zjawiska bullyingu w stosunku do dzieci o Specjalnych Potrzebach Edukacyjnych należy skierować do sprawcy, ofiary, jak i świadków znęcania się lub przemocy.

Dzieci ze SPE przede wszystkim powinny mieć wsparcie w szkołach. Molestowanie psychiczne czy dominacja fizyczna zwykle odbywa się na przerwach pomiędzy lekcjami jak i po godzinach lekcyjnych. Również w trakcie prowadzonych zajęć nauczyciel może spostrzec „sygnały” pojawiającego się bullyingu, a co najważniejsze przeciwstawić się nim.

W czasie lekcji i przerw pomiędzy zajęciami, wpływ i możliwość uczestniczenia w „życiu” uczniów mają nauczyciele oraz pozostali pracownicy szkoły  (woźny, sprzątaczka). Zatem spostrzeżenia pracowników pedagogicznych oraz pozostałych jednostek kadry szkolnej są kluczem do rozpoczęcia działań mających na celu przeciwstawianiu się agresji w szkole.

Czynnikiem zakłócającym skuteczne oddziaływanie w sytuacji przemocy rówieśniczej przez nauczycieli, jest ich przeciążenie nadmierną biurokracją. Zmuszeni są oni wypełnić czasochłonny program zajęć, koncentrują się na wytycznych nadzoru pedagogicznego, nie mając swobody w wypełnianiu w optymalnym zakresie opiekuńczej i wychowawczej roli szkoły. Godzina wychowawcza, na której można ukazać uczniom problem przemocy nie jest wystarczająca, aby w zadowalający sposób „walczyć” z bullyingiem.

Potrzeba jest ciągłego, a nie akcyjnego charakteru działań oraz monitorowanie i badanie zjawiska bullyingu, ponieważ uczniowie rzadko mówią o tym sami. Niewątpliwie korzystnym jest tworzenie im do tego okazji.

Nauczyciele i wychowawcy powiadamiają rodziców, sprawców i ofiar w razie wystąpienia przemocy. Jednak praca psychoedukacyjno-profilaktyczna mająca na celu  uświadamianie uczniów, rozwijanie ich umiejętności i zasobów jest kluczową sprawą, aby zminimalizować zjawisko przemocy i mobbingu w szkołach.

Istnieją przeróżne metody uświadamiania i przygotowania uczniów na akty przemocy, które nauczyciele mogą wprowadzać w życie nie tylko na przerwie, ale podczas zwykłych zajęć lekcyjnych.

Możliwość wprowadzenie tzw. „Społecznego uczenia się” gdzie nauczyciel na zajęciach tworzy grupy uczniów dając do wykonania poszczególnych zadań, ze świadomym łączeniem w pary ucznia prezentującego pozytywny model zachowania z uczniem o obniżonym poziomie kompetencji społecznych, jest jednym z paru przykładów. W tym wypadku zadania dla grupy muszą być jednoznaczne. Wtedy nauczyciel może zbierać informacje dotyczące zachowań uczniów i poziomu ich społecznych kompetencji.

Nauczyciele na tzw. godzinie wychowawczej mogą tworzyć okazje do podnoszenia społecznych kompetencji i pozytywnych interakcji poprzez prezentowanie tzw. historyjek społecznych. Ich celem jest wzrost poziomu rozumienia społecznych sytuacji poprzez rozwijanie umiejętności demonstrowania odpowiednich zachowań, reakcji, odpowiedzi. Historyjki społeczne mogą nawiązywać  do wielu społecznych sytuacji.

Nieodzowna jest również potrzeba pracy z dziećmi o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Dzieci niedosłyszące, z zespołem Aspergera czy też autyzmem często mają wyuczoną bezradność. Mają wysoko rozwinięte poczucie zależności od innych osób (dorosłych, rówieśników). Taka osoba, swoje społeczne sukcesy czy porażki oraz swoje niezależne reakcje, odpowiedzi, zachowania nie przypisuje sobie tylko czynnikom zewnętrznym co sprawia, że wszystkie te sytuacje są po za jej kontrolą.

Aby wzmocnić niezależność, nauczyciele mogą pracować z uczniami i stworzyć zindywidualizowane, określone, tajne znaki (np. gesty), których użycie ma wskazywać, że uczeń potrzebuje pomocy. Wraz ze wzrostem niezależności uczniów można zmniejszyć  używanie sygnałów w coraz mniejszym stopniu.

Nauczyciele powinni pamiętać, że muszą w systematyczny, ciągły sposób zajmować się bullyingiem i problemami  związanymi z zachowaniem uczniów, aby stworzyć  i utrzymać ustrukturalizowaną klasę z jasno określonymi zasadami i procedurami. Przykładem takiej procedury może być np. sadzanie ucznia narażonego na bullying z dala od potencjalnych sprawców, blisko mentora lub przyjaciela, stworzenie pewnego rodzaju azylu w razie pojawienia się kłopotów. Istotne jest też ćwiczenie umiejętności społecznych podczas codziennych aktywności, ale nie tylko poprzez rozwijanie świadomości, czym jest niepełnosprawność.

Warto jest zachęcać wszystkich do upubliczniania wiedzy o przypadkach krzywdzenia i organizować odpowiednie szkolenia zarówno dla całego szkolnego personelu, jak i dla uczniów.

Post navigation